جمعه، ۲۹ فروردین ۱۳۹۳, ۱۵:۰۶
 
 

جغرافیای طبیعی استان قم

جغرافیای طبیعی استان قم
استان قم، در مجاورت کویر مرکزى ایران در جهت غرب آن واقع شده و وسعت آن 11316 کیلومتر مربع که تقریبا 6/0 درصد از مساحت کل کشور را در بر می ‏گیرد. از شمال به استان تهران و از غرب به استان مرکزى و از شرق به استان سمنان و از جنوب به استان اصفهان محدود است.

مختصات جغرافیایى این استان 50،8،52 تا 8،25 و 52 طول جغرافیایى نسبت به نصف النهار گرینویچ و به عرض جغرافیایى 34،8،10 تا 9،10 و 35 نسبت به خط استوا قرار گرفته است.

حدود 25 درصد از وسعت استان را مناطق کوهستانى و کوهپایه اى تشکیل داده و مابقى به صورت دشت می‏باشد. با توجه به اختلاف زیاد ارتفاع در استان ( از 800 تا 3330 متر ) داراى آب و هواى متفاوت و اقلیم هاى مختلف ( از اقلیم خشک کویرى گرفته تا معتدل و کوهستانى ) می‏باشد.

توپوگرافی استان قم

استان قم به طور متوسط 930 متر از سطح دریا ارتفاع دارد که در پست ترین نقطه حاشیه کویر 800 متر و در بلند ترین نقطه کوهستانی به 3330 متر ( کوه ولیجا ) می‏رسد.

شهرستان قم در ارتفاعی بین 800 متر در حاشیه کویر تا 1300 متر در مناطق کوهستانی از سطح دریا قرار دارد. شهر قم بین 830 متر تا 950 متر از سطح دریا واقع شده است و کوه تخت سرحوض در بخش کهک با ارتفاع 3293 متر بلند ترین نقطه منطقه می‏باشد.

اقلیم

استان قم با توچه به اختلاف زیاد ارتقاع ( از 800 تا 3330 متر ) از سطح دریا داراى اقلیم هاى متفاوت و متنوعى می‏باشد که عبارتند از:

- اقلیم گرم و خشک stepic () : این اقلیم وسعتى به مساحت 929200 هکتار که تقریبا 10/82 درصد مشاحت استان را شامل مى شود و داراى شاخص خشکى 10-5 می‏باشد.

- اقلیم نیمه خشک sub stepic (): وسعت این اقلیم 142600 هکتار بوده که 6/12 درصد از مساحت استان را شامل می‏شود و داراى شاخص خشکى بین 20-10 می‏باشد.

- اقلیم مدیترانه Mediterranean () : وسعت این اقلیم 45800 هکتار بوده که 4 درصد از مساحت استان را شامل می‏شود. شاخص خشکى آن بین 24-20 می‏باشد.

- اقلیم نیمه مرطوب sub humid () : به وسعت 18200 هکتار که 7/1 درصد از مساحت استان را شامل می‏شود و داراى شاخص خشکى بین 28-24 می‏باشد.

آب و هوا

- عوامل موثر در آب و هواى استان قم

1- عرض جغرافیاى

2- ارتفاع

3- دورى و نزدیکى به دریا

4- مجاورت با بیابان هاى مرکزى کشور و بادها را می‏توان نام برد.

از نظر عرض جغرافیایى استان قم در عرض هاى میانى نیمکره شمالى (بین قطب و استوا ) واقع است بنابراین باید آب و هواى معتدل داشته باشد ولى دخالت عواملى همچون نزدیکى به کویر و عامل ارتفاع باعث پیدایش تغییرات و تفاوت هایى در آب وهواى آن شده است. به طورى که تاثیر ارتفاع درنواحى غربى و جنوبى استان زیاد بوده و کاهش چشمگیر دما در ارتفاعات به چشم می‏خورد. کل استان به دلیل دورى از دریا از رطوبت هواى کمى برخوردار است . بادها به دلیل تاثیر بر روى دما، تبخیر و بارندگى یک عامل مهم و موثر بر آب و هواى استان به حساب می‏آیند. بادهاى غربى و شرقى از بقیه مهم ترند ولى اهمیت بادهاى شرقى از بادهاى غربى هم بیشتر است. بادهاى شرقى از طرف بیابان هاى مرکزى ایران به نواحى مرکزى و شرقى استان می‏وزند و به دلیل آن که از بیابان می‏وزند (مخصوصا در فصول پاییز و بهار) خشکى و گرد و غبار فراوان به همراه دارند و باعث آلودگى سطح شهر قم می‏شوند. در فصل زمستان گاهى بادهاى شمال شرقى به داخل استان وزیده و باعث افت شدید دما می‏شود، و پدیده اى اصطلاحا به نام سرما خشکه به وجود می‏آورند. بادهاى غربى نیز بخصوص در فصول پاییز و زمستان استان را تحت تاثیر قرارداده و اغلب باعث بارندگى در سطح استان می‏شوند. جهت وزش بادهاى غالب در استان قم جهت شرقى است.

بین نواحى کوهستانى و کوهپایه اى استان، نسیم کوه و دره و بالعکس نیز جریان دارد که جنبه محلى داشته و در روز و شب جهت آن ها عوض می‏شود.

- بارندگى

براساس آمار و اطلاعات، میانگین بارندگى سالیانه در سطح استان قم در یک دوره ده ساله 135 میلیمتر بوده که این میزان نیز به علت اختلاف ارتفاع در نواحی مختلف متفاوت است.

هر قدر که از غرب به شرق و از جنوب به شمال استان حرکت کنیم از مقدار بارش کاسته می‏شود، پراکندگى بارش سالانه در سطح استان به گونه اى است که 74 درصد بارش سالانه در فصول بهار و زمستان بوده و کم باران ترین فصل سال را تابستان با بارش حدود 9/1 میلیمتر تشکیل می‏دهد. با در نظر گرفتن میزان اندک بارش در استان به علت هم جوارى با مناطق کویرى و وزش بادهاى گرم و خشک از طرف کویر میزان متوسط تبخیر سالیانه در حدود 300 میلیمتر برآورد شده است.

- دما

یکى ازخصوصیات بارز مناطق بیابانى سرماى شدید زمستان و گرماى بالاى تابستان می‏باشد به طورى که طبق آمار ارایه شده متوسط حداقل درجه حرارت سردترین ماه سال 16/5- و متوسط حداکثر گرم ترین ماه سال 5/42 درجه و حداکثر مطلق درجه حرارت هوا 49 درجه در ماه هاى تیر و مرداد و حداقل آن 24- در بهمن ماه می‏باشد. با توجه به ویژگى خاص توپوگرافى در مناطق مختلف استان، اختلاف دماى محسوسى به چشم می‏خورد، به طورى که هر چه از جنوب به طرف شرق و شمال استان حرکت کنیم بر مقدار دماى هوا افزوده و از تعداد روزهاى یخبندان و تعداد روزهاى ابرى سال کاسته می‏شود.

رودخانه هاى استان قم


به دلیل ویژگی هاى طبیعى، استان با کمبود منابع آب سطحى و زیرزمینى مواجه می‏باشد. روزخانه هاى قمرود و قره چاى جریانهاى دایمى و سطحى را تشکیل می‏دهند که با احداث سدهاى 15 خرداد و ساوه بر روى آن ها در سالیان اخیر مهار شده اند. رودهاى دیگر استان مثل بیدهند، ابرجس و کبار به صورت فصلى می‏باشند که بخش عمده اى از آب مورد نیاز جهت تامین آب شرب و کشاورزى از این طریق تامین می‏گردد مهم ترین آن ها قمرود با طولى معادل 288 کیلومتر است که منبع تامین آب سد 15 خرداد نیز می‏باشد که انواع ماهیان همچون آزاد، شور و کپور در این رودخانه وجود دارند. لازم به ذکر است که استان قم مجموعا داراى 3190 چشمه و قنات و چاه هاى عمیق و نیمه عمیق می‏باشد که عمده ترین آب مصرفى استان را در بخش هاى مختلف، خصوصا کشاورزى تامین می‏کند.

ارتفاعات مهم استان

با توجه به وضعیت چینه شناسى قم، استان قم در خط القعر استان هاى مجاور واقع شده است که وجود ارتفاعات در قسمت جنوب و جنوب غربى باعث پیدایش آب و هواى نیمه مرطوب و کوهستانى و روستاهاى سرسبز گشته است. از مهم ترین ارتفاعات استان می‏توان به کوه سخت حصار، کوه آله، کوخ تخت سرحوض، کوه کلاه قاضى، کوه خضر، کوه دو برادران، کوه ولیجا، کوه گلستانى و کوه آقانظر اشاره کرد و کوه هاى دیگرى هم در اطراف قم قرار گرفته اند که داراى ارتفاع چندانى نمی‏باشند و عبارتند از : کوه تیره، کوه کرمجگان، کوه وشنوه، و کوه فردو.

پوشش گیاهى (مراتع)

حوزه شهرستان قم داراى یک میلیون هکتار مرتع است که از این مقدار 2 درصد مراتع درجه یک، 4 درصد مراتع درجه دو، 15 درصد مرتع درجه سه، 45 درصد مراتع درجه چهار و 34 درصد مراتع درجه پنج می‏باشند. گونه هاى گیاهى با توچه به اقلیم منطقه شامل انواع شورپسند، گز، تاغ، درمنه و سایر گونه هاى خشک پسند می‏باشد.

در حال حاضر جمعا 360،000 راس دام در این مراتع چرا می‏کنند که حدود 9/1 برابر ظرفیت مراتع است.

زیست بوم هاى نادر استان

در حدود 407 گونه گیاهى در استان قم وجود دارد که 50-40 درصد این گونه ها را گیاهان دارویى تشکیل می‏دهد که از گونه هاى غالب آن می‏توان به کلاه میر حسن- خارشتر- گون- باریجه- بادام کوهى- گز و تاغ و ... اشاره کرد.

وجود گونه هاى نادر جانورى نیز بر اهمیت و حفاظت این مناطق افزوده است.

حدودا 140 تا 150 گونه پرنده در استان وجود دارد که بیشتر آن ها مهاجرند می‏توان به گونه هایى نظیر هوبره- کبک- تیهو، انواع مرغابى ها و غازها و... اشاره کرد. هم چنین نزدیک به 30 گونه پستاندار در این مناطق وجود دارد که مهم ترین آن ها را کل و بز- قوچ و میش- گراز- یوزپلنگ- روباه- تشى- شغال- گرگ- خوک وحشى- گورخر- جبیر و آهو تشکیل می‏دهند.

از انواع خزندگان و دوزیستان موجود می‏توان به انواع مارها و سوسمارها و قورباغه ها و لاک پشت ها و بزمچه ها اشاره کرد. هم چنین انواع مورچه هاى کمیاب- موریانه- عنکبوت- رتیل و عقرب در این منطقه یافت می‏شود.

نواحى کوهستانى

این نوع خاص اکوسیستم را عمدتا در نواحى جنوب و جنوب غربى استان می‏توان یافت و به طور کلى این نواحى ارتفاع بیش از 1500 متر از سطح دریا را شامل می‏شود و بیشترین حجم بارش استان در این مناطق بوده و منشا جریان رودهاى فصلى و در واقع پایگاه تمرکز جمعیت روستایى استان می‏باشد. پوشش گیاهى منطقه تقریبا غنى و به صورت پوشش است کوهستانى است و درختچه هاى بادام کوهى، ازگیل و پسته وحشى از شاخص هاى گیاهى این مناطق بشمار می‏رود. از جانواران منطقه می‏توان به : کل و بز، گربه وحشى، گرگ، شغال، روباه، تشى، خوک وحشى و... و پرندگانى نظیر شکاری ها و برخى پرندگان پاسرى فرم اشاره کرد مانند: عقاب دشتى، دلیجه، شاهین، کرکس، انواع گنجشک و...

از مهم ترین نوحى کوهستانى استان می‏توان به منطقه شکار ممنوع پلنگ دره اشاره کرد که با وسعتى معادل 36،000 هکتار در جنوب غربى قم در 50 کیلومترى این شهرستان قرار دارد. وجود ارتفاعاتى از جمله کوه آله و سخت حصار از ویژگ هاى توپوگرافى منطقه محسوب می‏شود و وجود چشمه سارهاى فراوان و مناظر طبیعى زیبا از ویژگی هاى تفرجى منطقه بحساب می‏آید. پوشش گیاهى مناسب که از شاخص ترین گونه ها می‏توان به انواع گرامینه ها، گز- بادام کوهى (بادامچه) گون- کلاه میرحسن اشاره کرد و تنوع جانورى مناسب از قبیل : کبک- تیهو- بلدرچین- کل و بز- قوچ و میش- گرگ- گراز- شغال و روباه از پارامترهایى است که در صورتى که مورد محافظت قرار گیرند می‏تواند در زمره مناطق خوب کشور باشد. این منطقه در آینده اى بسیار نزدیک به منطقه حفاظت شده تبدیل خواهد شد.

نواحى دشتى

این نواحى بیشتر در مرکز و شمال و شرق استان با یب کم از اطراف به سمت دریاچه نمک و حوض سلطان کشیده شده و هر چه از نواحى غرب و کوهستانى جنوب به سمت دریاچه نمک و دشت مسیله حرکت کنیم از کیفیت آب و خاک کاسته شده و دشت هایى به شکل بیابان هاى خالى از سکنه با پوشش گیاهى منفرد به چشم می‏خورد. این مناطق در صورت احیاء، زیستگاه مناسبى جهت زیست جانورانى نظیر: جبیر، گورخر آسیایى، یوزپلنگ و پرندگانى نظیر: هوبره و انواع کبوتر می‏تواند باشد. هم چنین به علت شرایط خاص منطقه پرورش شتر در این مناطق به صورت پراکنده صورت می‏گیرد.

در فصل پاییز و زمستان ( به خصوص زمستان ) در اطراف دریاچه حوض سلطان و دریاچه نمک پرندگان مختلفى شامل حواصیل، غاز خاکسترى، آنقوت، لک لک و... که به این مناطق مهاجرت کرده اند را نیز می‏توان مشاهده کرد.

تالاب دریاچه حوض سلطان

این تالاب به نام هاى دیگر از قبیل دریاچه قم، دریاچه ساوه، دریاچه شاهى و دریاچه حوض سلطان نیز معروف است. این تالاب با مساحت تقریبى 6/7428 هکتار در محدوده شمال شرقى استان قرار گرفته ارتفاع آن از سطح دریا 710 متر می‏باشد و با بارندگى 120-100 میلیمتر در سال این منطقه را در زمره نواحى کم باران قرار داده است. خاک منطقه از نظر شورى، دوایر متحدالمرکزى به محدودیت مرکز دریاچه تشکیل می‏دهد که میزان شورى از مرکز به طرف بیرون به تدریج کاهش یافته و نوع گیاهان منطقه به سبب خصوصیات ویژه اى که دارا هستند از نظر خواص دارویى، مواد موثر و سایر کاربردها قابل مطالعه می‏باشند. پرندگان منطقه به دو گروه مهاجر و بومى تقسیم می‏گردند که درهر گروه انواع گوشت خوار و گیاه خوار وجود دارد. تنوع این پرندگان با وچود فقرزدایى اقلیمى چشمگیر می‏باشد.

هوبره، انواع کبوتر و ... و پرندگان مهاجر نظیر: غاز خاکسترى، آنقوت، لک لک ، انواع عقاب و غیره را می‏توان نام برد.

در منطقه پستاندارانى از قبیل خرگوش، موش صحرایى، روباه و گاهی آهو دیده می‏شوند. در میان خزندگان منطقه حضور مارها و سوسمارها که در کنترل بیولوژیک آفات نقش دارند بارز می‏باشد. انواع عنکبوت، رتیل، موریانه و مورچه هاى کمیاب در پیرامون دریاچه گسترده هستند. مطالعات انجام شده، حضور پرتعداد و متنوع انواع باکترى هاى نمک دوست را در خاک هاى منطقه نشان می‏دهند که برخى از انواع موجود بنا بر شواهد اولیه منحصر به فرد بوده و خصوصیات ژنتیکى و فیزیولوژیکى ویژه انتظار حضور آنزیم ها، آنتى بیوتیک ها و فرآورده هاى ارزشمند میکروبى در آن ها وجود دارد.

وجود انواع دیاتوم ها ( جلبک هاى تک سلولى ) به عنوان اولین تولید کنندگان غذا در اکوسیستم هاى آبى در آب هاى شور منطقه قابل تامل می‏باشد این گونه جلبک ها در صورت تولید انبوه می‏تواند در تعلیف دام مورد استفاده قرار گیرد.

دستیابى به تخم و بالغ آرتمیا ( میگوى آب شور) به عنوان تنها جانور آبزى پیرامون دریاچه توسط محققان و پژوهشگران قم اندیشه بهره ورى اقتصادى آب هاى شور منطقه و ایجاد اشتغال زایى جمعیت ساکن را به شدت تقویت می‏کند. در هر حال منطقه از نظر زیست شناسى - بوم شناسى دیرینه شناسى- هوا اقلیم- اشتغال زایى و تفرج گاهى قابل تامل و تحقیق ژرف بوده و به عنوان یکى از چشم اندازهاى توسعه استان قم مطرح است.

حفاظت و حیات منطقه از تعرض سودجویان و ناآگاهان محیط زیست و ترمیم خسارات وارد شده به پوشش گیاهى در سال هاى اخیر نیز بایستى در دستور کار متوالیان امر به خصوص اداره کل حفاظت محیط زیست قرار گیرد که این اداره کل با توجه به مدیریت موفق آن از پیشگامان تحقق این مساله به شمار می‏رود.

نواحى مرتعى و دامنه ها

این نواحى در جنوب و جنوب غربى استان و در پاى ارتفاعات ذکر شده قرار دارد و جنس آن بیشتر از رسوبات ریز دانه و مخروط افکنه هاى بزرک و کوچک است و پوشش گیاهى مرتعى منطقه با وسعتى حدود نهصد هزار هکتار شامل 2 درصد مراتع درجه یک، 8 درصد مراتع درجه دو، 24 درصد مراتع درجه سه، و 66 درصد مراتع درجه چهار می‏باشد. گونه هاى گیاهى با توجه به شرایط اقلیمى منطقه شامل: انواع گرامینه ها، درمنه، کله میر حسن، کنگر، گون، ریواس، تاغ، گز و شیرین بیان را می‏توان نام برد.

این مناطق زیستگاه مناسبى براى جانورانى نظیر: آهو، قوچ و میش، خرگوش و پرندگانى نظیر کبک و تیهو و انواع خزندگان مانند: مار، انواع مارمولک، بزمجه و لاک پشت می‏باشد.

منابع آبهاى زیرزمینى

از دیرباز مردم قم به احداث قنوات و چاه ها به علت وضعیت خاص اقلیمى شهرستان و آ‌بیارى بخش عظیمى از مزارع بوسیله چاه ها و قنوات و چشمه سارها توجه ویژه اى داشته اند.

در حال حاضر از 720 حلقه چاه عمیق، 127 چاه نیمه عمیق، وتعداد زیادى قنات و چندین دهنه چشمه در سطح شهرستان، آبى معادل 640 میلیون متر مکعب در سال استحصال می‏گردد.